Hoe Nederlandse supermarkten zich aanpassen aan tabaksban

Sinds 1 juli 2024 is in Nederland de verkoop van tabak op basis van de Tabaks- en rookwarenwet verboden in alle horeca en supermarkten. In de maanden voor de tabaksban openden er meer dan honderd tabaksverkooppunten. Ook een aantal supermarktondernemers ging aan de slag met een gemakswinkel of tabaksspeciaalzaak naast of in de buurt van hun supermarkt. 

Danny Rosenboom wil dat het niemand ontgaat dat er naast zijn Plus in Hoensbroek (gemeente Heerlen) een tabaksspeciaalzaak zit. Met koeienletters prijkt het woord tabak over de hele lengte van de muur. Eronder staat het vervolg: shop. 'We wilden het woord tabak eerst drie tot vier keer gebruiken om onze winkel aan te prijzen. Door die hele grote letters val je meer op', zegt Rosenboom. 'Maar we kwamen er op tijd achter dat de regel is dat je het woord tabak maar één keer mag gebruiken', zegt hij in zijn sobere, maar schone en strak ingerichte tabaksspeciaalzaak van 45 vierkante meter.

De zaak opende half mei. Met de kennis van nu was Rosenboom het liefst veel eerder begonnen. Plus startte vanaf begin 2024 met het afbouwen van de leveringen rookwaren. Door het afgenomen aanbod kelderde het omzetaandeel tabak van 10 procent begin dit jaar naar 4 à 5 procent een paar maanden later. Als de Plus-man gelijk al in januari van start was gegaan, had hij dit omzetverlies kunnen voorkomen. 'Ik had het eerder moeten doen', is de Limburger schuldbewust. 'We hadden hier niet over nagedacht, het gewoon verkeerd ingeschat.'

Toch loopt de tabakszaak van Rosenboom naar behoren. De omzet verdubbelde sinds de opening in mei, onderstreept hij. Al zit de ondernemer nog wel onder het tabaksomzetniveau van begin 2024. Desalniettemin blijft de omzet stijgen.

Het aanbieden van rookwaren in een tabaksspeciaalzaak zorgt er ook voor dat klanten in zijn wijk naar zijn winkel blijven komen. Hij gebruikt het meest simpele format van franchisegever Convenience Concept waar een minimale investering voor nodig is. Hij stak er 'slechts' € 25.000 in en hergebruikte veel materialen. 

De Plus-man zet zijn medewerkers zo efficiënt mogelijk in. Op rustige tijden doen ze werkzaamheden voor de supermarkt. 'Ze maken dan bijvoorbeeld de planning, pakken cadeau-artikelen in of doen administratieve taken voor de winkel. Zo kunnen we ook de kosten in de winkel weer wat drukken.'

Naast zijn tabakshop is nog zeker 500 m2 winkelruimte te huur. Hij zou hier graag een Kruidvat of een andere retailer zien. Dat zorgt voor meer traffic en zo versterk je elkaar, weet Rosenboom. Verder overlegt hij met Statiegeld Nederland over de mogelijke komst van een bulkstatiegeldmachine op het plein voor de Plus. Dit zal veel mensen uit en buiten de wijk trekken en dus ook zorgen voor meer winkelbezoek. De tabaksshop zorgt er in ieder geval voor dat de pre-tabaksban klantenstroom op peil blijft.

Ook Plus-collega Ronald Bos mag zich sinds afgelopen voorjaar eigenaar noemen van Bos Tabak en Gemakshop Roermond. Het zag er lange tijd niet naar uit dat zijn naam op de gevel zou prijken. Aanvankelijk had hij er helemaal geen trek in om de voormalige Primera tegenover zijn winkel over te nemen. Ook Plus zit er niet op te wachten dat zijn ondernemers tabaks- of gemakswinkels gaan uitbaten, weet Bos.

Maar de realisatie dat door de tabaksban klanten voor hun rookwaar naar de Readshop gaan, en dan ook bij de nabijgelegen concurrent Jumbo binnenstappen, deed de Plus-ondernemer van gedachten veranderen. Hij nam de Primera over en maakte hier Bos Tabak en Gemakshop Roermond van, een format van Convenience Concept.

Omdat hij met 100 m2 genoeg ruimte tot zijn beschikking heeft, besloot hij een gemakswinkel op te zetten en geen tabaksspeciaalzaak. 'Ik heb dit niet gedaan om geld te verdienen, maar puur vanwege het afvloeiingsrisico. Inderdaad, een defensieve zet.' Hij gaf dit ook aan bij Plus. 'Ik ben aan tafel gegaan en ze de nadelige effecten uitgelegd als ik deze stap niet zou maken. Het is een spel dat je speelt. Ik heb Plus nodig en zij mij ook.'

Utrecht stelde wel eisen aan Bos. Zo mogen er geen Plus-uitingen te zien zijn in de gemakswinkel en is het niet toegestaan dat medewerkers hun supermarktkledij dragen in deze zaak.

'Klanten vinden de gemakswinkel wel fijn voor de leefbaarheid van het dorp en dat ze voor bepaalde artikelen de dorpsgrens niet over hoeven', hoort Bos terug. Zijn tabaksomzet voor de ban bedroeg 10 procent en hij heeft geen omzet verloren door dit verbod. Integendeel zelfs. 'De omzet in de shop is iets hoger dan de tabaksomzet destijds bij Plus. Dat komt door een stukje extra assortiment.' En het belangrijkste volgens Bos: de klandizie is hier gebleven. Hij is een blij man. Ook omdat zijn omzet als geheel piekt met een index van gemiddeld 110 vergeleken met het Plus-gemiddelde van 98.

Niet alleen Plus-ondernemers storten zich op het openen van tabaksverkooppunten. Ook Jumbo- franchisers proberen op deze manier te voorkomen dat omzet 'wegloopt.' Om die reden opperde Joppe Bosmans bij zijn vader Joop Bosmans om een tabaksspeciaalzaak te openen naast hun winkel in Cuijk. Dat waren pittige discussies aan de keukentafel, herinnert de 26-jarige zich. Pa en ma zijn erg anti-roken. Maar Bosmans junior, die binnen afzienbare tijd de Jumbo overneemt van zijn vader, hield vol.

Het resultaat van zijn vastberadenheid betaalde zich uit. Op 20 juli opende Tobacco Cuijk. Toch baalt hij, want de opening stond eigenlijk gepland op 1 juli, de dag dat het verkoopverbod van tabak inging. Alles was geregeld. Maar de constructeur had een fout gemaakt in de berekening van de pui. 'Hierdoor moesten we alles opnieuw aanvragen', zegt Bosmans.

Weken voor de tabaksban informeerden medewerkers van Jumbo Bosmans de klanten over de op handen zijnde opening van de tabaksspeciaalzaak, die uiteindelijk pas weken later gebeurde. 'Dat is klote. We moesten ze teleurstellen. Toen dropen ze af naar de Primera in het centrum en Shell.' En als klanten eenmaal bepaalde gewoontes vormen, zijn ze daar moeilijk vanaf te brengen, weet hij.

Ondanks dat de tabaksspeciaalzaak geen droomstart kende, stijgt de omzet wekelijks, weet Joppe Bosmans. Het is niet duidelijk of het tabaksverkooppunt ook de gederfde rookwarenomzet van 5 procent goedmaakt. 'Dat weet ik nog niet. We zitten in de opstartfase', zegt Bosmans hierover. Langzamerhand past hij ook de openingstijden van de tabaksspeciaalzaak aan. 'We zien dat de piek ligt tussen 18.00 en 19.00 uur. We laten de winkel daarom nu een uur langer open, tot 20.00 uur.'

Bosmans hanteert het luxe concept van Philip Morris in zijn tabaksspeciaalzaak. 'Het was best een redelijke investering in dit concept. Zeker voor zo'n kleine zaak was het veel geld.' Hij heeft verder alle vrijheid het assortiment te voeren dat hij wil en hoeft geen fee te betalen aan Philip Morris.

De sigarettenproducent stelt wel als eis dat hun assortiment op een prominente plek in de winkel komt, erkent Bosmans. Dat is te zien: een groot deel van de niet Philip Morris-producten liggen verscholen achter een schuifscherm. Hij biedt een zo compleet mogelijk portfolio aan. 'Alles wat we niet hebben, kunnen we net als bij Jumbo bestellen.'

'Medewerkers hebben hier tijd voor klanten. Zeker ouderen blijven hier soms wel een kwartier hangen om te kletsen met medewerkers.' Hoewel Bosmans erg zijn best doet om ervoor te zorgen dat rokers iets van hun gading vinden, heeft hij ook te maken met de harde realiteit.

Het buitenland is dichtbij en rookwaren zijn daar vele malen goedkoper. 'Je zit in de grensstreek en sommigen kiezen er dan toch voor om naar Duitsland te rijden.' Het ergert hem. 'Er moet eigenlijk één prijsbeleid komen voor de EU. De tabaksban van de overheid werkt alleen maar averechts. Illegale handel wordt alleen maar groter.'