“Alcohol is geen tabak of asbest, al wil men dat zo laten uitschijnen”

Alcohol schaadt de gezondheid. Dat is de nieuwe slagzin die straks bij elke advertentie voor bier, wijn of sterke drank moet worden getoond. Minister van Volksgezondheid Frank Vandenbroucke hoopt dat Belgen door deze verstrenging van de reclameregels minder alcohol zullen drinken. Bierbrouwers en alcoholproducenten protesteerden enkele weken geleden al in een open brief, waarin ze stellen dat de waarschuwing onnodig een sector stigmatiseert die zorgt voor investeringen, duizenden jobs en sociale cohesie. Nu komt er ook kritiek uit wetenschappelijke hoek.

Besteld advies op maat

Voedingsexpert professor Patrick Mullie was in 2024 lid van de Hoge Gezondheidsraad. Dat onafhankelijk netwerk van experten verstrekt wetenschappelijk onderbouwde adviezen over de volksgezondheid aan beleidsmakers en gezondheidswerkers. Hij vertelt voor het eerst hoe Vandenbrouckes nieuwe wet achter de schermen tot stand kwam. Dat had weinig met wetenschap te maken, onthult hij. Het begon met een brief die Vandenbroucke in 2023 stuurde naar de Hoge Gezondheidsraad. Daarin vroeg hij om wetenschappelijk advies voor zijn beleid, maar niet op een vrijblijvende manier.

HLN kon de brief inkijken. Daarin schrijft de minister onder meer dat hij vindt dat de slogan voor alcohol strenger moet worden en dat er wetenschappelijk bewijs zou zijn dat strengere gezondheidswaarschuwingen een effect hebben op de consumptie. Vervolgens vraagt hij de Hoge Gezondheidsraad om die claim verder te onderbouwen en voorstellen te doen in die lijn. Dat is een advies op maat bestellen, vindt Mullie. Vandenbroucke ontkent dat hij de Hoge Gezondheidsraad wou sturen, maar volgens de professor is het geen toeval dat er na de brief een werkgroep is samengesteld waarin de visie van de minister prominent vertegenwoordigd was.

Veel experten in de werkgroep hadden eerder in de media al opgeroepen tot strengere regels of werkten voor organisaties met die missie. Dat ze Vandenbrouckes mening zouden onderschrijven, stond zo goed als vast. Sterker: sommigen hadden daar baat bij.

Niet neutraal

Een analyse van HLN leert dat 23 van de 40 deelnemers hun geld verdienen in de verslavingszorg of bij organisaties waarvoor het terugdringen van alcoholconsumptie een belangrijke doelstelling is. Nog eens zeven leden van de werkgroep krijgen beurzen of subsidies om onderzoek te doen naar de schadelijke gevolgen van alcohol. Dat zijn geen neutrale wetenschappelijke profielen, stelt Mullie. Het zijn mensen voor wie een strenger alcoholbeleid een evidentie is.

Vooral het gewicht van het Vlaams expertisecentrum Alcohol en andere Drugs (VAD) in de werkgroep valt op. Het VAD was met vier leden de best vertegenwoordigde organisatie. Daarbovenop was professor Frieda Matthijs voorzitter van de werkgroep. Zij is al jarenlang het uithangbord van VAD en is er bestuurder. De missie van het VAD is om alcoholconsumptie te verlagen, zegt Mullie. Dat is een nobel doel, maar je kan niet zeggen dat je volstrekt onafhankelijk bent als je voor zo'n organisatie werkt.

Als de Hoge Gezondheidsraad in een werkgroep experts zou toelaten die voor de bierbrouwers werken, dan was het kot te klein. Maar als het gaat om het VAD, is er blijkbaar geen probleem. Terwijl sommige mensen die daar werken regelrechte fanatiekelingen zijn.

Opvallend is dat het advies aan de minister verschillende voorstellen bevat die financieel voordeel opleveren voor het VAD en de verslavingscentra. Er wordt gratis publiciteit gevraagd op alle etiketten van alcoholische dranken, extra subsidies voor verslavingszorg en financiële steun voor het inrichten van opleidingen.

Ik vind het geen probleem dat er meer subsidies gaan naar psychosociale zorg, benadrukt Mullie. Maar je kan die vraag in zo'n advies toch niet laten stellen door werknemers van de sector? Ik verwijs opnieuw naar de brouwers. Als die de minister zouden vragen om meer steun in een wetenschappelijk advies, dan zou niemand dat aanvaarden. En terecht. Maar in dit geval kraaide er geen haan naar.

Alleen in zijn protest

Mullie was de enige binnen de Hoge Gezondheidsraad die protesteerde toen hij in februari 2024 het ontwerpadvies onder ogen kreeg. Ik vond het hallucinant. Alles wat de minister in zijn brief had gevraagd, werd netjes bevestigd. Er werden geen kanttekeningen geplaatst. Bepaalde referenties naar studies waren heel zwak en externe wetenschappers - zoals ik - kregen welgeteld vijf dagen om feedback te geven. Men wou dit advies er snel doorjagen. Mullie vindt dat het debat over de gezondheidsrisico's van alcohol grondiger gevoerd moet worden.

Het is zinloos om een kruistocht te beginnen tegen elke vorm van alcoholgebruik, zegt hij. Het VAD bejubelt dat uiteraard, maar zij zijn niet objectief. De eventuele gezondheidswinsten die je boekt door de hele bevolking alcohol af te raden, zijn gering. Je focust alle aandacht en middelen beter op de probleemdrinkers. Alcohol is niet hetzelfde als tabak of asbest. Die twee producten zijn heel duidelijk gelieerd aan een verhoogd risico op kanker. Men wil laten uitschijnen dat het met alcohol ook zo is, maar daar is voorlopig onvoldoende wetenschappelijk bewijs voor.

In 2023 verscheen er een zeer degelijke overzichtsstudie waarvan de conclusie luidde dat er licht verhoogde risico's zijn op bepaalde vormen van kanker. De aanwijzingen daarvoor zijn niet zo sterk als experten in de media verkondigen en ze zijn enkel betekenisvol op bevolkingsniveau. Mullie geeft een voorbeeld. Als men zegt dat alcohol het risico op borstkanker met tien procent verhoogt, dan betekent dat niet dat je plots tien procent meer kans maakt om borstkanker te krijgen als je af en toe een glas cava of een pint drinkt. Het gaat om de verhoging van het risico over de héle bevolking. Dat is een verschil dat nooit deftig wordt uitgelegd. Met de slogan die de minister nu lanceert - en het beleid dat eruit zal volgen - maakt hij mensen al bang van één pint. Dat is onzin.

Alcohollobby

Minister Vandenbroucke schiet met scherp terug. De voorbije weken hebben veel artsen en experten, onder andere in HLN en in bij VTM NIEUWS, uitgelegd waarom alcohol schadelijk is. Eén voor één spreken ze de afwijkende mening van professor Mullie tegen. Trouwens, iemand die vindt dat verslavingsexperten niet thuishoren in een werkgroep die gezondheidsadvies moet geven over alcohol, nemen mensen best niet al te serieus. Mullie is niet onder de indruk. Mijn geloofwaardigheid aanvallen is een zwaktebod. Maar ik ben niet verrast. Ik heb dat in 2024 ook al meegemaakt.

Toen de Hoge Gezondheidsraad in maart 2024 een persconferentie hield om het advies te presenteren, was Mullie openlijk kritisch. Ik vond dat de geloofwaardigheid van de Hoge Gezondheidsraad in het gedrang kwam en verstuurde een persbericht, maar er kwam meteen hevig weerwerk. Journalisten kregen te horen dat ik voor de alcohollobby zou werken.

In 2015 publiceerde Mullie een studie naar de verschillen in levensstijl tussen bier- en wijndrinkers. In verschillende artikels werd toen gesteld dat het om een samenwerking ging tussen de professor en bierbrouwer AB InBev. Dat klopt echter niet, zegt Mullie. Ik heb dat al proberen recht te zetten, maar die artikels blijven online staan. De studie gebeurde in opdracht van Defensie. Ik heb nooit één euro ontvangen van AB InBev of andere bierbrouwers. Toch probeert men mij al jaren in de hoek van de alcohollobby te duwen. Enkel omdat ik een afwijkende mening verkondig.

Voor Mullie betekende zijn openlijke rebellie in 2024 alvast het einde van zijn mandaat bij de Hoge Gezondheidsraad. Hij werd een paar maanden later op het matje geroepen in Brussel. Ik moest uitleggen waarom ik mij verzet had tegen het advies en werd de levieten gelezen. Ik heb toen zelf beslist om op te stappen. Het leek mij zinloos om actief te blijven in een organisatie die adviezen schrijft op maat van ministers en het wetenschappelijk debat niet openlijk durft te voeren.

Bron: Het Laatste Nieuws